ScopusID: 590068
канд. социол. наук, доцент
candidate of sociological sciences, associate professor
канд. социол. наук, доценчĕ
статья посвящена анализу изменений роли преподавателя социально-гуманитарных дисциплин (СГД) в условиях массового внедрения генеративного искусственного интеллекта (ИИ) в образовательный процесс. Цель исследования – выявить направления трансформации профессиональной позиции педагога СГД и предложить модель, позволяющую адаптировать учебный процесс к новой цифровой реальности. Показано, что традиционная модель преподавателя как основного источника знания и эксперта-контролера перестает работать, когда студент имеет постоянный доступ к нейросети, способной генерировать связные и внешне убедительные ответы. Особую уязвимость СГД создает «эффект симулякра»: генеративные модели легко имитируют философское или социологическое эссе, не обеспечивая понимания содержания. Автор доказывает, что новая роль преподавателя СГД заключается в смещении фокуса с трансляции готового знания на обучение навыкам работы с информацией, включая верификацию и промпт-инжиниринг. Предложена трехуровневая модель трансформации роли педагога: методологический уровень (обучение верификации и промпт-инжинирингу), проектно-фасилитативный уровень (гибридные форматы «человек + ИИ») и этико-рефлексивный уровень (определение границ допустимого использования ИИ). Описан также четвертый, интегративный уровень, достигаемый при освоении предыдущих трех и связанный с переходом преподавателя в позицию академического наставника, сопровождающего исследовательский цикл «генерация – критика – рефлексия». На основе практического опыта описаны конкретные методики («трехслойное эссе», «ИИ-рецензент»), позволяющие реализовать эту модель в учебном процессе. Предложенная модель трансформирует роль преподавателя не в сторону конкуренции с ИИ, а в позицию наставника, формирующего критическое мышление и исследовательскую культуру.
the article analyzes the changing role of the teacher of socio-humanitarian disciplines (SHD) in the context of the widespread adoption of generative artificial intelligence (AI) in the educational process. The aim of the study is to identify the directions of transformation of the professional position of the SHD teacher and to propose a model that enables the adaptation of the educational process to the new digital reality. It is shown that the traditional model of the teacher as the primary source of knowledge and an expert-controller no longer works when students have constant access to generative AI systems capable of producing coherent and outwardly persuasive responses. The “simulacrum effect” creates a particular vulnerability for SHDs: generative models can easily produce a passable philosophical or sociological essay without any genuine understanding of the content. The author argues that the new role of the SHD teacher involves shifting the focus from transmitting ready-made knowledge to teaching information literacy skills, including verification and prompt engineering. A three-level model of teacher role transformation is proposed: the methodological level (teaching verification and prompt engineering), the project-facilitation level (hybrid “human + AI” formats), and the ethical-reflexive level (defining the boundaries of acceptable AI use). A fourth, integrative level is also described, which is achieved upon mastering the previous three and involves the teacher transitioning to the role of academic mentor, guiding students through the research cycle of “generation – critique – reflection”. Based on practical experience, specific methods are described, such as the “three-layer essay” and “AI reviewer”, that enable the implementation of this model in the educational process. The proposed model transforms the teacher's role not toward competition with AI, but toward that of a mentor who cultivates critical thinking and research culture.
Статьяна халăх пурнăçĕпе гуманитари дисциплинисене (ХПГД) вĕрентекен преподавательсен пĕлтерĕшĕ çын хайланă интеллекта (ÇХИ) вĕренĕве кĕртсе пынă тапхăрта епле улшăннине халалланă. Тĕпчевĕн тĕллевĕ – ХПГД преподавателĕсен професси вырăнĕ улшăннин çул-йĕрĕсене тупса палăртасси тата цифрăлавпа çыхăннă çĕнĕ чăнлăха хăнăхма пулăшакан модель сĕнесси. Студент ку е вăл ыйту пирки шанчăклă хурав паракан нейросетьпе кашни самантра усă курнă пирки унччен пĕлĕвĕн тĕп çăл куçĕ пулнă преподавателĕн тата эксперт тĕрĕслевçĕн хăнăхнă моделĕ çухалнине кăтартнă. ХПДГăн уйрăм кăлтăкне «симулякр эффекчĕ» (чăнлăхра çукки пур пек курăнни) тăвать: тупнă çĕнĕ модельсем философи е социологи содержаниллĕ, анчах ăнланма çук эссесем янтăлаççĕ. Автор преподавателĕн çĕнĕ пĕлтерĕшĕ хатĕр пĕлӳсене парассинчен информаципе (вăл шутра ку е вăл кăтартăвăн тĕрĕслĕхне тупнипе – верификаципе тата ыйтăва е ĕçе çын ăнланмалла тата ăслăлăхпа килĕшӳллĕ парассипе – промт инженерингпа) ĕçлеме хăнăхтарасси çине куçнине ĕнентерет. Педагог пĕлтерĕшĕ улшăннин виçĕ шайлă модельне сĕннĕ: методологи шайĕ (верификацие тата промт инженеринга вĕрентни), проектпа фасилитаци (ушкăнпа ĕçлев) шайĕ («çын + ÇХИ» гибрит формачĕсем) тата сипетлĕхпе рефлекси шайĕ (ÇХИпе усă курма юракан чикĕсене кăтартни). Кунсăр пуçне тăваттăмĕш шая – малтанхи шая алла илнĕ хыççăнхи интеграци шайне те ăнлантарса панă. Ку шай преподаватель академи теорийĕн ăс паруçи пулса тăнипе, «генераци – критика – рефлекси» тĕпчев шкулне ертсе пыракан ĕçне тунипе çыхăннă. Практика опычĕ çине таянса автор моделе вĕренӳре пурнăçлама май паракан кĕрет меслетлĕхсене («виçĕ сийлĕ эссе», «ÇХИ рецензент») ăнлантарнă. Сĕннĕ модель преподаватель пĕлтерĕшне ÇХИ конкуренчĕн вырăнне лартса мар, студентсене критикăллă шухăшлава тата тĕпчев культурине алла илме пулăшакан ертӳçĕ пулнине кăтартса улăштарать.