канд. филол. наук, доцент, ведущий научный сотрудник
candidate of philological sciences, associate professor, leading research fellow
канд. филол. наук, доцент
Статьян тĕллевĕ – чăваш шкулĕн 10–11 класĕсем валли хатĕрленĕ «Чăваш чĕлхи» вĕренÿ кĕнекин ал çырăвĕн содержанийĕпе, тытăмĕпе тата материала уçса пама усă курнă ăслăлăхпа паллаштарасси. Тĕпчев материалĕпе меслечĕ. Тĕпчев материалĕ – чăваш шкулĕн 10–11 класĕсем валли хатĕрленĕ «Чăваш чĕлхи» вĕренÿ кĕнекин ал çырăвĕ. Тĕпчевре танлаштару тата тишкерÿ меслечĕсемпе усă курнă. Ал çырăвне РФ вĕренÿпе меслетлĕх пĕрлешĕвĕн 2020 çулхи авăн уйăхĕн 17-мĕшĕнче йышăнăвĕпе (3/20 №-лĕ протокол) ырланă программăпа килĕшÿллĕ çырнă. Программа – чăваш шкулĕн 5–9 классенче вĕреннине аса илме тесе хатĕрленĕскер. Çавăнпа вĕренÿ кĕнекине, тĕпрен илсен, аса илÿ материалне кĕртнĕ. Çĕнĕ тема тесе «Чĕлхепе пуплевĕн прекет законĕ» темăна пăхмалла. Мĕн пур темăна ăслăлхăн чи юлашки çитĕнĕвĕсене тĕпе хурса ăнлантарнă. Автор, И.А. Андреев профессор пекех, шкул программине «Фразеологи» темăна кĕртни вырăнсăр тесе пăхать. Сăмаха синтаксиспа çыхăнтармасăр пăхни ку е вăл формăпа мĕн тума кирлине уçса параймасть. Тĕслĕхрен, синтаксис аффиксĕ мĕнсене çыхăнтарнине кăтартмалла: ик сăмаха-и, сăмах ушкăнне сăмахпа-и, сăмах пĕрлĕхĕсене-и? Çавăнпа шкулта морфемкăпа морфологие синтаксиса шута илсе вĕрентмелле.
целью статьи является ознакомление читателя с содержанием, структурой и научными основами изложения тем в рукописи будущего учебника по чувашскому языку для учащихся 10–11 классов школ с родным языком обучения. Материалом исследования является рукопись учебника «Чувашский язык» для 10–11 классов школ с родным (чувашским) языком обучения. В работе использован сравнительно-аналитический метод исследования. Рукопись подготовлена в соответствии с программой, одобренной решением федерального учебно-методического объединения (протокол №3/20 от 17 сентября 2020 г.). Данная программа нацелена на повторение и закрепление материала 5–9 классов. В связи с этим в рукопись включен соответствующий этой цели материал. Новой темой, главным образом, является тема «Языковая и речевая экономия». Все темы изложены в соответствии с достижениями современной языковой теории. Автор, как и профессор И.А. Андреев считает, что изучение темы «Фразеология» является неуместным. Изучение слова вне связи с синтаксисом не раскрывает сути использования тех или иных аффиксов. Например, синтаксические аффиксы могут принимать как отдельные слова, так и словосочетания. Поэтому в школе морфемику и морфологию следует излагать с учетом синтаксиса.
the purpose of the article is to familiarize the reader with the content, structure and scientific foundations of the presentation of topics in the manuscript of the future textbook on the Chuvash language for students of grades 10-11 of schools with their native language of instruction. The research material is the manuscript of the textbook "Chuvash language" for grades 10-11 of schools with a native (Chuvash) language of instruction. The comparative-analytical method of research is used in the work. The manuscript was prepared in accordance with the program approved by the resolution of the Federal Educational and Methodological Association (Protocol No. 3/20 of September 17, 2020). This program is aimed at repeating and fixing the material of grades 5-9. In this regard, the manuscript includes relevant material for this purpose. The new topic is mainly the topic of "Language and speech economy". All topics are presented in accordance with the achievements of modern language theory. The author, as well as professor I.A. Andreev, believes that the study of the topic "Phraseology" is inappropriate. Studying a word out of connection with syntax does not reveal the essence of the use of certain affixes. For example, syntactic affixes can take both individual words and phrases. Therefore, morphemics and morphology should be presented in school taking into account syntax.